سفر به سمرقند و بخارا - بخش اول (سمرقند)


IMG_soltanabadian_0365

در سال‌های آغازین آشنایی‌ام با هنر عکاسی، فکر نمی‌کردم که به لطف همین هنر، راهی باز شود که من را به سوی رویاهای دیرینم رهنمون سازد. سفر به مکان‌های دور و تجربه‌ی دل‌انگیز تماشا.
تماشای تصویر‌ها و اتفاقاتی که در زندگی عادی و مسیریکنواخت و کسل‌کننده‌ی روزمرگی دیدن آن‌ها غیرممکن است.

شاید بدون آشنایی و دوستی با دوربین‌عکاسی و دوچرخه هیچوقت موقعیت سفر‌هایی اینچنین برای من پیش نمی‌آمد. در سال‌های نوجوانی، خیال‌بافی‌هایم مرا به سفر‌های دور می‌برد و در این سال‌ها دوچرخه و دوربین‌عکاسی ابزاری شدند برای تحقق همان خیال‌بافی‌های سال‌های دور.


Soltanabadian_1223

 این روز‌ها سالگرد شروع سفر یکساله‌ای است که در دی‌ماه سال ۱۳۹۰ آغاز شد، از پیچ و خم جاده‌های فراوان و کشور‌های زیادی گذشت، اتفاقات و حوادث مختلفی را ساخت، تجربه‌های متفاوت و بی‌نظیری را حاصل کرد، آدم‌های بسیاری را به همدیگر شناساند، عکس‌های زیادی را به ثبت رساند و یکسالِ بعد در دی‌ماه ۱۳۹۱ پایان یافت.

Soltanabadian_2846

همیشه خداوند را به خاطر اینکه من را در مسیر این اتفاق بزرگ قرار داد شکر می‌کنم و این شکر همیشگی به خاطر تجربه‌های حسی و شخصی فراوان من در این راه است که بیان آن‌ها در قالب واژه‌ها چندان آسان نیست.

Soltanabadian_2741

به یاد همان روز‌ها بخشی از دست‌نوشته‌ها و عکس‌هایم از این سفر در مسیر جاده ابریشم و کشور ازبکستان را در اینجا به یادگار می‌گذارم،
شاید انگیزه‌ای شود برای آن‌هایی که سفر به دور را آرزوی محال می‌دانند و قدمی برای رفتن برنمی‌دارند. 


*سمرقند
قبلِ سفر شناخت زیادی از شهر‌های سمرقند و بخارا نداشتم. تنها چیزی که این اسم‌ها را برای من آشنا می‌کرد بیتی از غزل‌های خواجه شیراز بود :

اگر آن ترک شیرازی به دست آرد دل ما را
به خال هندویش بخشم سمرقند و بخارا را


Soltanabadian_3240
                                  سینی پذیرایی چای در شهر سمرقند / عکس: حمید سلطان آبادیان

وقتی مشخص شد بخشی از مسیر سفر از کشور ازبکستان و این دوشهر می‌گذرد با کمی مطالعه و تحقیق متوجه شدم بخشی از ایران قدیم و مردم پارسی زبان را خواهم دید و همین دانسته‌ی اندک، شوق مرا برای تماشای این شهرها افزون‌تر کرد.

Soltanabadian_7890
تندیس ملانصرالدین در شهر سمرقند – ازبکستان / عکس : حمید سلطان آبادیان

از تاشکند (مرکز کشور ازبکستان) تا سمرقند حدود سیصد و پنجاه کیلومتر فاصله است و در این بین روستا‌های فراوانی قرار دارد که اسامی زیبای آن‌ها نشان از پارسی‌زبان بودن مردمانش داشت. روستاهایی به نام‌های بوستان، گلستان، نوروز، مبارک و ...


Soltanabadian_map_Tashkent

برای پیمودن این مسیر با دوچرخه، چهار روز کافی بود تا برج و باروی سمرقند از دور هویدا شود. چیزی که در این شهر می‌بینم بسیار فراتر و زیباتر از تصویری است که در ذهنم ساخته بودم. گویی وارد یک شهرک سینمایی شده‌ام که برای ساخت یک فیلم از ایران قدیم آماده شده است.

Soltanabadian_7845

با توجه به اینکه بیشتر مردم به زبان پارسی سخن می‌گویند برقراری ارتباط و گفت‌وگو با آن‌ها بسیار آسان‌ است و البته نوع گویش‌قدیمی آن‌ها و لغاتی که به کار می‌برند بسیار شنیدنی. همین موضوع باعث امنیت خاطر در هنگام ثبت عکس در این شهر می‌شود.

مجموعه‌های فراوانی از ساختمان‌ها و اماکن بسیار قدیمی و تاریخی که در این شهر وجود دارند با معماری ایرانی ـ اسلامی ساخته شده‌ و جزو جذابیت‌های توریستی این شهر محسوب می شوند.

Soltanabadian_7490
                                        مجموعه تاریخی ریگستان – سمرقند / عکس : حمید سلطان آبادیان

 از معروفترین این بناها می‌توان به مجموعه تاریخی ریگستان اشاره کرد. نام این مجموعه اشاره به رودخانه‌ای دارد که در زمانی نه چندان دور از ساخت بنا، می‌خشکد و تنها ریگ‌های آن بجا می‌ماند. این بنا در طی سده‌های مختلف آسیب‌های فراوانی دیده بود که با بازسازی‌های انجام گرفته در زمان شوروی سابق، به حالت نخستین بازگشته است.

 دو مناره این بنا هم‌اکنون خم زیادی برداشته‌ که آن را به برج پیزای سمرقند معروف کرده‌است. هم‌اکنون هر ساله در این میدان جشنواره ترانه‌های خاوری برگزار می‌شود. اما در راستای سیاست‌های ازبک‌سازی دولت ازبکستان، مردم بومی خود شهر که تاجیک و فارسی‌زبان هستند از شرکت در این جشنواره محروم‌اند.

Soltanabadian_7758_ نمایی از مجموعه تاریخی ریگستان – سمرقند / عکس : حمید سلطان آبادیان

سه بنای مهم مدرسه الغ‌بیگ، مدرسه شیر‌دار و  مسجد و مدرسه طلاکاری در این مجموعه قرار دارند. این مجموعه بسیار شبیه به میدان «نقش جهان» اصفهان ولی با قدمتی به مراتب بیش از آن است.

SOLTANABADIAN_8422
                 تندیس امیرتیمور در کشور اربکستان - تاشکند

 میدان و مقبره امیرتیمور گورگانی* (تیمور جهانگشا) نیز در این شهر واقع است و ازبک‌ها احترام خاصی برای او قائلند. دیوارهای آرام‌گاه تیمور با کاشی‌های سبزرنگ، آبی‌رنگ و سفیدرنگ و با نقش و نگارهای هندسی تزئین شده‌اند وگنبد آبی‌رنگ و پایه‌دار آن با نوشته‌ای به خط کوفی منقوش شده است.

Soltanabadian_7466
            آرامگاه امیر تیمور  – سمرقند / عکس: حمید سلطان آبادیان

در سال ۱۹۴۱ گروهی از دانشمندان روسی، محل گور تیمور را شکافتند و از روی جسد و جمجمه، شکل و شمایل او را مشخص ساختند. نکته جالب آن‌که در این تحقیقات، از کوتاهی استخوان یکی از پاها نسبت به دیگری، موضوع لنگی پای تیمور مسلم شد. این مقبره دارای گنبدی است که از بیرون با کاشی آبی و از درون با دو و نیم کیلو طلا تزیین شده است. نام معمار بر سر درب ورودی چنین حک شده است: محمدبن محمود بنای اصفهانی.

sOLTANABADIAN_09H78HH
                                     نمایی از شهر سمرقند در هنگام غروب / عکس : حمید سلطان آبادیان

 همزمان با غروب خورشید، تاریکی در شهر حکم‌فرما می‌شود و کمتر کوچه و خیابانیست که چراغی در آن روشن باشد. اینطور به نظر می‌رسد که زندگی خیابانی مردم سمرقند همزمان با تاریکی هوا پایان می‌یابد.

مجموعه تاریخی شاه‌زنده یکی دیگر از دیدنی‌های تاریخی سمرقند است. این مجموعه عبارت از مقبره‌ها و آرام‌گاه‌هایی است که در گورستانی در منطقه جنوب تپه « افراسیاب»‌ سمرقند قرار دارد.


Soltanabadian_7727
                           مجموعه قبرستان و آرامگاه شاه زنده – سمرقند / عکس: حمید سلطان آبادیان

مقبره قثم‌بن‌عباس، از خاندان پیامبر(ص) از قدیمی‌ترین مقبره‌های مجموعه مذکور می‌باشد. وی در سال ۶۷۶ میلادی به همراه سپاه اعراب به سمرقند آمد تا دین اسلام را تبلیغ کند ولی در اینجا شهید و مدفون شد. مردم سمرقند که به وی خیلی احترام و اعتقاد داشتند ایشان را زنده دانسته و بدین‌خاطر، او را به نام « شاه زنده» می‌خوانند.


Soltanabadian_7903
                                      یکی از اهالی مهربان شهر سمرقند / عکس : حمید سلطان آبادیان

آرام‌گاه «شاه زنده» به صورت یک بنای چهارگوش ساده مربوط به قرن هشتم بوده و سقف آن چهار طاق است. معمار آن استاد یوسف شیرازی بوده است. در این بنا ۳۹ پله قرار دارد و عوام بر این عقیده‌اند که هر کسی این پله‌ها را اشتباه بشمارد گناه‌کار است و اما اگر در رفت و برگشت هر دو بار به یک عدد برسد، آرزویش برآورده خواهد شد.

Soltanabadian_7831
     تندیس‌های کوچک ملانصرالدین که یکی از سوغات‌های شهر سمرقند است / عکس : حمید سلطان آبادیان

غذای محلی و مشهور شهر سمرقند آش‌ پلو است. ترکیبی از برنج با روغن پنبه، دنبه، هویج و گوشت. این غذای چرب اصلی ترین و اعیانی ترین غذای سمرقندیان است و جالب اینجاست که گاهی صبحانه، ناهار و شام از همین غذا تناول می‌کنند. 

soltanabadian_2846_00

اهالی سمرقند خودشان را ایرانی می‌دانند و البته به علت سیاست‌های خاص دولت ازبکستان اجازه نشر و آموزش زبان فارسی را ندارند و مجبورند که با زبان اربکی گفت‌و‌گو و تحصیل کنند. فضای شهر غم آلود است و این غم را تقریبا می‌توان در تمامی کشور‌های آسیای میانه حس کرد.
با اهالی شهر که صحبت می‌کنم دوست دارند برایشان شعر پارسی بخوانم و وقتی ابیات شعر پارسی را از زبان من می‌شنوند سری به حسرت تکان می‌دهند و غمی عظیم در چهره‌شان هویدا می‌شود، آن‌ها دلتنگند.
با اینکه میل به ماندن زیاد است اما ذات سفر با ماندن و سکون ناسازگار است و مدام رفتن و پیمودن را می‌طلبد. مقصد بعدی شهر بخارای شریف است.


- ادامه دارد ...

----------------------------------------------------------------------------------------------------
* امیرتیمور
تیمور گورکان، معروف به تیمور لنگ، نخستین پادشاه گورکانی (تیموری) و پایه‌گذار این دودمان شاهی که از ۷۷۱ تا ۸۰۷ ه‍.ق. (۷۴۸ - ۷۸۳ه‍.خ.) در بیشتر سرزمین‌های آسیای مرکزی وغربی پادشاهی کرد.تیمور در زبان ازبکی به معنای «آهن» است و از او با القاب «امیر تیمور»، «تیمور لنگ»، «تیمور گورکان» و «صاحبقران» یاد شده‌است.