سفر به سمرقند و بــخارا - بخش دوم ( بخارا )

* بخارای شریف 

Bokhara
« نقشه مسیر بین سمرقند و بخارا که با دوچرخه در دو روز طی می شود »

از سمرقند تا بخارا حدود ۳۰۰ کیلومتر فاصله است و این برای مسافری که مرکبش دوچرخه است دو روز رکاب زدن را می‌طلبد و یک شب بیتوته کردن در مسیر.


sOLTANABADIAN_bOKHARA_2961
« در جاده‌ی مابین سمرقند و بخارا / ازبکستان - عکس : حمید سلطان آبادیان »

روز اول بعد از ۱۴۰ کیلومتر رکاب‌زدن در جاده ای خلوت و مسیری چشم‌نواز به روستایی رسیده و شب را مهمان خانه‌ی یکی از روستاییان مهربان شدیم.


Soltanabadian_IMG_3024
« نان سنتی بخارا که در تنور گِلی پخته می‌شود / ازبکستان - عکس : حمید سلطان آبادیان»

در این منطقه رسم میزبانی بر این است که قرصی از نان را به چهار تکه تقسیم می‌کنند و به اصطلاح خودشان نان را می‌شکنند و در جلوی مهمان قرار داده و در کنارش پیاله‌ای از چای سبز گذاشته و او را دعوت به صرف نان و چای می‌کنند. از چای سیاه خبری نیست و چای مورد مصرف چای سبز بدون قند و شکر است.


Soltanabadian_7828
« قوری و پیاله مخصوص صرف چای در بخارا / ازبکستان - عکس : حمید سلطان آبادیان »

 پیاله‌هایی که در آن چای صرف می‌شود سفال لعاب داده شده است که با طرح‌های دلنشین و رنگ‌هایی چشم‌نواز با دست رنگ آمیزی شده‌اند و عقیده مردم بر آن است که نگاه کردن به این رنگ‌ها و طرح و نقش‌ها بر نور چشم می‌افزاید. 

Soltanabadian_IMG_7840
« تندیس‌های کوچک  ـ سوغات محبوب سمرقند و بخارا / عکس : حمید سلطان آبادیان »


بعد از این پیش‌پذیراییِ ساده نوبت غذای اصلی می‌رسد که همانا چیزی به جز آش‌پلو نیست و صد‌البته که هر چه چرب‌تر و پرگوشت و دنبه تر باشد یعنی مهمان عزیز‌تر است. برای من یک وعده خوردن این غذا برای تمام روز یا حتی بیشتر کافیست ولی نمی‌دانم چطور خودشان از این غذا سیر نمی‌شوند و مدام گرد آن می‌چرخند.

Soltanabadian_IMG_7797
« منار کلان - بخارا / ازبکستان - عکس : حمید سلطان آبادیان »

صبح روز بعد جاده آماده است و بخارا در انتظار. در مسیر انبوهی از درختان بادام را میبینم و همین وسوسه‌ام می‌کند لختی توقف کرده و از این برکت حاشیه جاده استفاده کنم. حدود یکساعت در درخت‌ز‌ار بادام می‌چرخم و در خلوت و سکوت بی‌نظیر و دل‌انگیزش که گاهی با صدای پرندگانی از دور دست می‌شکند بادام جمع می‌کنم. شوقم برای جمع کردن بادام بیش از خوردن آن است. 
بعد از جمع کردن مقدار زیادی بادام زیر درختی پر شاخ و برگ می‌نشینم و پوست اولین بادام را می‌شکنم، مغز بادام بسیار تلخ است. در دل می‌گویم شاید این یکی ناجنس و ناجور است ولی زهی خیال باطل چرا که دومی و سومی و چندمی هم همان‌طور تلخ و گزنده است. تازه می‌فهمم که این درخت‌های یله در کنار جاده با آن‌همه شاخ و برگ و بادام‌های ریخته و نریخته‌شان وحشی هستند و بادام‌هایشان تلخ است. پس یکساعت و اندی بیهوده تلاش کردم . بادام‌هایی که جمع کرده‌ام با پوزخند تلخی از لای پوست سبز رویینشان به من نگاه می‌کنند. این هم تجربه‌ای است افزون بر تجربه‌های تلخ و شیرینِ دیگر.


Soltanabadian_IMG_3096
« بخارا / ازبکستان - عکس : حمید سلطان آبادیان »


بعد‌از‌ظهر برج و باروی بخارا از دور دیده می‌شود. بخارای شریف، شهری که چون نگینی در تاریخ جاده ابریشم می‌درخشد. بُخارا (به ازبکی: Buxoro) پنجمین شهر بزرگ ازبکستان و مرکز استان بخارا است. درباره‌ی نام بخارا نظرها متفاوت است. بعضی برآنند که بخارا به معنای پرستش‌گاه است که در زبان سنسکریت به صورت «ویهارا» آمده‌است. این شهر ۲۵۰۰ سال قدمت دارد و اکثریت مردم آن به زبان فارسی‌ ـ تاجیکی سخن می‌گویند.
« این شهر در دوره اسماعیل سامانی در قرن سوم هجری پایتخت سرزمینی که امروز ازبکستان نامیده می شود، شد.از اواسط قرن ۱۰ تا پایان قرن دهم هجری، اسلام بعنوان مهمترین دین در این منطقه شناخته می‌شد و شهر‌های بخارا و سمرقند از قرن سه هجری به بعد بعنوان دو مرکز مهم تدریس علوم اسلامی بودند. به همین دلیل هنوز هم بخارا را "بخارای شریف" می‌نامند.» (۱)

Soltanabadian_IMG_7757
« منطقه بالا‌حوض در مرکز شهر بخارا / ازبکستان - عکس : حمید سلطان آبادیان »

ابوسعیدابوالخیر در خصوص این شهر می‌سراید :
باد که از سوی بخارا به من آید           با بوی گل و مشک و نسیم سمن آید


Soltanabadian__IMG_7806
« مدرسه خان - بخارا / ازبکستان - عکس : حمید سلطان آبادیان »

اینجا نیز مانند سمرقند فضایی تاریخی و نمایی اساطیری دارد و هر کوچه و برزن و هر دیوار و در اثریست از هنر گذشتگانِ پارسی زبان و هنرمندان بی نشان. 
جا و مکان برای اتراق فراوان است. بعضی از اهالی شهر خانه‌های قدیمی خود را تبدیل به اقامتگاه مسافران کرده و از این طریق کسب درآمد می‌کنند. قیمت‌‌ها متغیر است از شبی ده‌دلار با صبحانه آغاز و تا قیمت‌های کلان ادامه می‌یابد. 

Soltanabadian_IMG_7855
« مدینه‌خانم، فروشنده کلاه پوستی - بخارا / ازبکستان - عکس : حمید سلطان آبادیان »

زبان شیرین فارسی ـ تاجیکی، باعث میشود بیشتر از اینکه عکس بگیرم با مردم همکلام شوم و از شنیدن واژه‌های نغزی که در گفتمان با آن‌ها می‌شنوم حظ ببرم. مردم بخارا با طماءنینه و مکثِ دلنشینی در بین واژه‌ها سخن می‌گویند و انگار خودشان نیز می‌خواهند لذت کامل را از بیان کلمات زیبا و اصیلی که حافظ آن‌ها بوده  و رامشان کرده‌اند ببرند.

Soltanabadian_IMG_3078
« مقبره اسماعیل سامانی - بخارا / ازبکستان - عکس : حمید سلطان آبادیان »

از دیدنی‌های بخارای شریف می‌توان به مقبره « اسماعیل سامانی»(۲)،  مقبره چهار‌منار ، مدرسه خان، مدرسه میرعرب، منار کلان، بالاحوض و مجموعه‌ای از مساجد و مدارس قدیمی و تاریخی دیگر اشاره کرد. هر کدام از این بنا‌ها حاوی حس و حالی آشنا و دل‌پذیر است و در آن‌ها هیچ حس غریبگی برای من وجود ندارد. انگار که به گذشته‌های خودم سفر کرده‌ام و در تاریخی که خود نیز نقشی در آن داشته‌ام حضور دارم. 


Soltanabadian_IMG_7871
« مراسم نماز جماعت در مسجد جامع بزرگ بخارا / ازبکستان - عکس : حمید سلطان آبادیان»

روستای افشانه محل تولد حکیم ابوعلی سینا در نزدیکی بخاراست. به خانه و زادگاه حکیم می‌روم و از موزه و دانشگاه بزرگی که در نزدیکی این روستاست و به نام ابوعلی سینا نامگذاری شده بازدید می‌کنم. ازبک‌ها اعتقاد دارند ابن‌سینا دانشمندی ازبک است و ربطی به ایران ندارد اما جالب اینجاست که در موزه ابوعلی‌سینا تمام کتاب‌ها به زبان فارسی و یا عربی نوشته شده و آن‌ها توانایی خواندن این کتاب‌ها را ندارند. 

28
« مدرسه میر عرب - بخارا / ازبکستان - عکس : حمید سلطان آبادیان »

نمی‌دانم، شاید یکی از علت‌های خواهرخواندگی بخارای شریف با همدان همین وجه اشتراک در زادگاه و مدفن ابن سینا باشد و تلاش این دو شهر برای منسوب کردن این مرد به خود که صد البته شواهد و قرائن حاکی از آن است که ابن‌سینا شاعر، فیلسوف و پزشکی ایرانی است. 


Soltanabadian_IMG_7904
« مدرسه چهار‌منار - بخارای شریف/ ازبکستان - عکس: حمید سلطان آبادیان»

بخش زیادی از رود جیحون( آمودریا) (۳)  نیز 
از بخارا عبور می‌کند و همین بهانه‌ای شده که رودکی(۴) شاعر شیرین سخن پارسی، در یکی از اشعار خود اشاره‌ای به آن کند:

 

بوی جوی مولیان آید همی
یاد یار مهربان آید همی

ریگ آموی و درشتی راه او
زیر پایم پرنیان آید همی

آب جیحون از نشاط روی دوست
خنگ ما را تا میان آید همی

ای بخارا شاد باش و دیر زی
میر زی تو شادمان آید همی

میر ماه است و بخارا آسمان
ماه سوی آسمان آید همی

میر سرو است و بخارا بوستان
سرو سوی بوستان آید همی 


Prokudin_Gorskii_19
« امیر عالم خان، آخرین امیر بخارا »

« علت سرودن این شعر را چنین نوشته‌اند که نصر بن احمد سامانی در زمستان در بخارا اقامت می‌کرد و در تابستان به سمرقند یا به شهری از شهرهای خراسان می‌رفت. در سالی که به هرات رفته بود، بهار و تابستان را در آنجا گذرانید و به جهت خوشی هوا و فراوانی نعمتها، پاییز و زمستان نیز در آنجا ماند و بدین سان اقامت او چهار سال طول کشید. سران و بزرگان که از اقامت دراز و دوری از خانواده دلتنگ شده بودند نزد رودکی آمدند و از او خواستند تا کاری کند که امیر به بخارا بازگردد. رودکی این شعر را سرود و آنگاه در مجلس امیر حاضر شد و در پرده‌ی عشاق آغاز به خواندن کرد. چون به بیت «میر سرو است و بخارا …» رسید امیر چنان به هیجان آمد که بی کفش و جامه‌ی سفر بر اسب نشست و رو به بخارا نهاد و تا آنجا هیچ توقفی نکرد. »(۵)

Soltanabadian_IMG_3108
« ارگ بزرگ بخارا - ازبکستان / عکس : حمید سلطان آبادیان »

دو شهر تاریخی و دیدنی خوارزم و خیوه نیز در نزدیکی بخارا قرار دارند که متاسفانه به خاطر ذیق وقت امکان رفتن به آن‌جا مقدور نشد. 


*چند نکته :
- اماکن زیادی در سمرقند، بخارا و بخصوص تاشکند وجود دارد که عکاسی از آن‌ها ممنوع است و در صورت ثبت عکس از این اماکن توقیف دوربین و انتقال عکاس به مراکز بازجویی و دردسر‌های فراوان را به دنبال خواهد داشت.
- روادید ازبکستان برای ما ایرانی‌ها با دردسر و به سختی صادر می‌شود و اگر با تور سفر نمی‌کنید آماده عبور از هفت‌خوان رستم باشید. البته سفر با تور هم بسیار گران تمام می‌شود و فرصت چندانی هم برای تماشا و عکاسی نیست. به عنوان مثال یک سفر هشت روزه به تاشکند، سمرقند، بخارا و خیوه و خوارزم همراه با اقامت در هتل حدود پنج تا  هشت میلیون تومان هزینه دارد.
- به همراه داشتن لنز‌های مناسب برای عکاسی معماری در این سفر توصیه می‌شود.
- مسافرین باید بعد از ورود به کشور ازبکستان حداقل ظرف مدت ۷۲ ساعت مکان اقامت خود را به پلیس محلی و یا نمایند‌گی های وزارت کشور اطلاع دهند.
هزینه روادید این کشور برای اتباع جمهوری اسلامی ایران به ترتیب ذیل می باشد:
روادید ۷ روزه ۵۵ دلار
روادید ۱۵ روزه ۶۵ دلار
روادید ۳۰ روزه ۷۵ دلار

 

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 
توضیحات و منابع :
۱- کتاب چهارسال در سرزمین تیمور،خاطرات سفیر ایران در ازبکستان،محسن پاک آیین،انتشارات فرهنگ سبز،تهران،۱۹۸۹
۲-اسماعیل سامانی بنیانگذار دودمان سامانیان بود. وی شهر بخارا را به پایتختی برگزید و به زبان و فرهنگ ادبیات فارسی دلبستگی بسیار داشت و  رودکی سروده‌هایی در ستایش از وی دارد.
۳- رودخانه آمو یا جیحون پرآب‌ترین رود آسیای میانه است. آمودریا از کوه‌های پامیر سرچشمه گرفته و حدود ۱۱۲۶ کیلومتر از آن در قسمت مرزهای شمالی افغانستان با تاجیکستان، ازبکستان و ترکمنستان جاری است. این رود به طور تاریخی در حدود یا سرحد سرزمین باستانی ایران قرار داشته و در آثار اساطیری نیز مرز ایران و توران به شمار می‌رود.
۴- 
رودکی و مشهور به استاد شاعران نخستین شاعر مشهور پارسی‌سرای حوزه‌ی تمدن ایرانی در دوره‌ی سامانی در سده‌ی چهارم هجری قمری و استاد شاعران این قرن در ایران است. در اشعار رودکی با باور به ناپایداری و بی‌وفایی جهان، اندیشه غنیمت‌شمردن فرصت، شادی و شادخواری روبه‌رو می‌شویم.
۵- کتاب گزیده‌ی اشعار رودکی - دکتر جعفر شعار و دکتر حسن انوری، نشر علم ۱۳۷۳، ص ۶۹


* لینک مطالب مرتبط :
- سفر به سمرقند و بخارا - بخش اول ( سمرقند )



دانلود فایل صوتی